تبلیغات
هنر معاصر - هنر مفهومی ، نشانه شناسی

هنر مفهومی ، نشانه شناسی

نویسنده :solmaz nilineshan
تاریخ:دوشنبه 17 اسفند 1388-ساعت 02 و 51 دقیقه و 11 ثانیه


ـ انواع‌ نشانه
چارلز ساندرز پیرس‌ (C.S. Pierce) به‌ طبقه‌بندی‌ انواع‌ نشانه‌ پرداخت‌.9 وی‌ میان‌ شمایل‌ (icon) ، نمایه‌ (index) و نماد (symbol) تفاوت‌ نهاد. به‌ اعتقاد وی‌، شمایل‌ نشانه‌ای‌ است‌ كه‌ میان‌ صورت‌ و معنی‌اش‌ نوعی‌ شباهت‌ صوری‌ وجود داشته‌ باشد. مثلاً نقاشی یك‌ صورت‌ كه‌ به‌ صاحب‌ آن‌ صورت‌ دلالت‌ می‌كند، نشانه‌ی‌ شمایلی‌ محسوب‌ می‌شود.10 نمایه‌ نشانه‌ای‌ است‌ كه‌ میان‌ صورت‌ و معنی‌اش‌ رابطه‌ای‌ استنتاجی‌ وجود دارد. برای‌ نمونه‌، دلالت‌ «دود» به‌ «آتش‌» و «حرارت‌ بالای‌ بدن‌» به‌ «تب‌» نمایه‌ محسوب‌ می‌شوند.11 اما نماد نشانه‌ای‌ است‌ كه‌ میان‌ صورت‌ و معنی‌اش‌ رابطه‌ای‌ قراردادی‌ وجود دارد. نشانه‌های‌ زبانی‌ [ =واژه‌ها ] و علائم‌ راهنمایی رانندگی‌ نماد محسوب‌ می‌شوند.12


به‌ اعتقاد سجودی13 ، میزان‌ قراردادی‌بودن‌ رابطه‌ی‌ میان‌ صورت‌ و معنی‌، در این‌ سه‌ نوع‌ نشانه‌ به‌ ترتیب‌ كاهش‌ می‌یابد. نشانه‌های‌ نمادین‌ بسیار قراردادی‌اند. در قطب‌ مخالف‌، نشانه‌های‌ نمایه‌ای‌ قرار دارند كه‌ براساس‌ اجباری‌ كور توجه‌ را به‌ معنی‌ نشانه‌ معطوف‌ می‌كنند.14 در حدفاصل‌ نشانه‌های‌ نمادینِ و نمایه‌ای‌، نشانه‌های‌ شمایلی‌ قرار دارند كه‌ دلالت‌ صورت‌ نشانه‌ به‌ معنی‌ در آن‌ها تاحدی‌ قراردادی‌ و تا حدی‌ طبیعی‌ و اجباری‌ است‌.

هرقدر صورت‌ نشانه‌ بیش‌تر در قید معنی‌ آن‌ باشد، نشانه‌ انگیخته‌تر (motivated) خواهد بود.15 هرچه‌ نشانه‌ای‌ كم‌تر انگیخته‌ باشد، درك‌ و به‌كارگیری‌ آن‌ بر یادگیری‌ نوعی‌ قرارداد توافقی‌ متكی‌ است‌. جایگاه‌ هر یك‌ از انواع‌ نشانه‌های‌ شمایلی‌، نمایه‌ای‌ و نمادین‌ بر پیوستار قراردادی‌بودن‌ نشانه‌ها ( پیوستار1) نشان‌ داده‌ شده‌ است‌.
 
نشانه‌شناسی‌ هنر مفهومی‌
با معرفی‌ آن‌چه‌ در اصطلاح‌ هنر مفهومی‌ نامیده‌ می‌شود و اشاره‌ به‌ انواع‌ نشانه‌ از دید پیرس‌، در این‌ مرحله‌ جا دارد به‌ این‌ نكته‌ پرداخته‌ شود كه‌ آثار هنری قابل‌طبقه‌بندی‌ تحت‌ عنوان‌ هنر مفهومی‌، چه‌ نوع‌ نشانه‌هایی‌ قلمداد می‌گردند و نیز این‌كه‌ رابطه‌ی‌ صورت‌ و معنی‌ نشانه‌ در آن‌ها تا چه‌ حد قراردادی‌ است‌ یا این‌كه‌ تا چه‌ اندازه‌ انگیخته‌ و طبیعی‌ محسوب‌ می‌شود؟


توصیف‌ هنر مفهومی‌ به‌ مثابه‌ی‌ گرایشی‌ در هنر كه‌ در آن‌ اندیشه‌ بر صورتِ اثر هنری‌ ارجحیت‌ می‌یابد، ما را بر آن‌ می‌دارد تا به‌ دنبال‌ وجه‌ اشتراك‌ این‌گونه‌ آثار و نشانه‌های‌ نمادینِ باشیم‌. در ارتباط‌ با نشانه‌های‌ نمادینی‌ مانند واژه‌ها نیز صورت‌ و معنی‌ تغییرپذیر است‌ و در گذر زمان‌، صورت‌ نشانه‌ می‌تواند تغییر كند. این‌ مسئله‌ به‌ شیوه‌ای‌ برجسته‌ در حركت‌ دوشان‌ در ارتباط‌ با هنر نام‌گذاری‌ مجدد اشیا و آفرینش‌ هنری‌ به‌ نمایش‌ گذارده‌ شد. به‌ عبارت‌ ساده‌تر، آن‌ هنگام‌ كه‌ هنرمند برای‌ نمونه‌، «فنجان‌ قهوه‌» را «درخت‌» نام‌ می‌نهد، به‌ شیوه‌ای‌ برجسته‌، اندیشه‌ را بر شكل‌ اثر هنری‌ برتری‌ می‌بخشد و نیز تغییرپذیری‌ رابطه‌ی‌ صورت‌ و معنی‌ را در سطح‌ نماد به‌ نمایش‌ می‌گذارد. حال‌، باتوجه‌ به‌ آن‌چه‌ گفته‌ شد، آیا می‌توان‌ نتیجه‌ گرفت‌ كه‌ آثار هنری‌ مفهومی‌ نشانه‌هایی‌ صرفاً نمادین‌ محسوب‌ می‌شوند؟


رابطه‌ی‌ تصویرگونه‌ی‌ میان‌ صورت‌ و معنی‌ نشانه‌ به‌ویژه‌ در ارتباط‌ با هنرهای‌ بصری قابل‌ طبقه‌بندی‌ در گروه‌ هنرهای‌ مفهومی‌، غیرقابل‌انكار است‌؛ هرچند حتی‌ در ارتباط‌ با آثار موسیقایی مفهومی‌ نیز چنین‌ تصویرگونگی‌ای‌ به‌وضوح‌ خودنمایی‌ می‌كند. بنابراین‌، اگرچه‌ با توجه‌ به‌ آن‌چه‌ پیش‌تر گفته‌ شد، آثار هنری‌ مفهومی‌ ازجمله‌ نشانه‌های‌ نمادین‌ محسوب‌ می‌شوند، اما از سوی‌ دیگر می‌توان‌ ادعا كرد كه‌ این‌ آثار نشانه‌هایی‌ شمایلی‌ نیز قلمداد می‌گردند. به‌این‌ترتیب‌، شاید بتوان‌ مدعی‌ شد كه‌ این‌ آثار نمونه‌هایی‌ از نشانه‌های‌ «شمایلی‌ ـ نمادین‌» به‌شمار می‌آیند كه‌ جایگاهشان‌ روی‌ پیوستار قراردادی‌ بودن‌ نشانه‌ها، در جایی‌ میان‌ نشانه‌های‌ شمایلی‌ و نمادین‌ قرار دارد.
با بهره‌ گیری‌ از اصطلاحات‌ یاكوبسن‌16 ، در هر اثر هنری‌ مفهومی‌، نشانه‌ی‌ نمادین‌ با نشانه‌ی‌ شمایلی‌ «تركیب‌» می‌گردد تا معنی‌ نشانه‌ را روی‌ محور «انتخاب‌»ها تداعی‌ كند. این‌ مسئله‌ به‌گونه‌ای‌ ساده‌تر قابل‌بررسی‌ است‌. در ارتباط‌ با آثار هنری‌ مفهومی‌، لایه‌ی‌ صورت‌ نشانه‌ در نتیجه‌ی‌ عملكرد فرآیند تركیب‌ شكل‌ می‌گیرد؛ یعنی‌ صورت‌ نشانه‌، ساختاری‌ مجازی‌ (metonymic) دارد. مجاز در سطح‌ صورت‌ نشانه‌، بن‌مایه‌ی‌ عملكرد فرآیند انتخاب‌ می‌گردد تا معنی‌ نشانه‌ به‌ شیوه‌ای‌ استعاری‌ (metaphoric) شكل‌ گیرد.


برای‌ روشن‌شدن‌ موضوع‌ به‌ تصویر1: «نه‌» توجه‌ كنید. ساختار مجازی‌ صورت‌ نشانه‌ در نتیجه‌ی‌ تركیب‌ یك‌ نشانه‌ی‌ شمایلی‌، یعنی‌ تصویر «دختر بچه‌ای‌ كه‌ شكلك‌ در آورده‌»، با یك‌ نشانه‌ی‌ نمادین‌، یعنی‌ واژه‌ی‌ «نه‌» به‌وجود آمده‌ است‌. معنی‌ نشانه‌ به‌ شیوه‌ای‌ استعاری‌ و نیمه‌انگیخته‌ در نتیجه‌ی‌ عملكرد فرآیند انتخاب‌ به‌ دست‌ می‌آید كه‌ همان‌ «دهن‌كجی‌ به‌ تبعیض‌ جنسی‌» و «قیدوبندهای‌ اجتماعی‌» است‌.


در تصویر2: «پنجره‌»، صورت‌ نشانه‌ در نتیجه‌ی‌ تركیب‌ نشانه‌ی‌ شمایلی‌ یعنی‌ «مارپیچ‌ قرمز» موجود در تصویر و نشانه‌های‌ نمادی‌ یعنی‌ جمله‌ی‌ نوشته‌شده‌ در پیچ‌وخم‌ مارپیچ‌ به‌ وجود می‌آید و از ساختاری‌ مجازی‌ برخوردار است‌. از سوی‌ دیگر، نام‌ اثر، «پنجره‌»، نیز جزئی‌ از همین‌ ساختار مجازی‌ به‌شمار می‌آید و نشانه‌ی‌ نمادین‌ دیگری‌ است‌ كه‌ به‌ شكل‌گیری‌ صورت‌ نشانه‌ كمك‌ می‌كند. در مرحله‌ی‌ بعد، تحت‌ تأثیر عملكرد محور انتخاب‌، معنی‌ نشانه‌ به‌ شیوه‌ای‌ استعاری‌ تداعی‌ می‌شود. معنی‌ نشانه‌ می‌تواند از این‌ قرار باشد كه‌ هنرمند در پیچ‌وخم‌ فعالیت‌های‌ هنری‌، پنجره‌ای‌ را به‌ دنیای‌ ناشناخته‌ها می‌گشاید...


در تصویر3: «گفت‌وگویی‌ عاری‌ از معنی‌»، ساختار مجازی‌ صورت‌ نشانه‌ در نتیجه‌ی‌ تركیبِ دو نقاشی‌ متفاوت‌ به‌ وجود می‌آید كه‌ هر دو نشانه‌هایی‌ شمایلی‌ محسوب‌ می‌شوند. تركیب‌ از این‌ سطح‌ نیز فراتر می‌رود و تا سطح‌ نشانه‌های‌ نمادین‌ عددی‌ نیز توسعه‌ می‌یابد. عنوان‌ اثر، «گفت‌وگویی‌ عاری‌ از معنی‌»، سطح‌ دیگری‌ از نشانه‌های‌ نمادین‌ است‌ كه‌ به‌ این‌ ساختار مجازی‌ می‌پیوندد. معنی‌ نشانه‌ در نتیجه‌ی‌ عملكرد محور انتخاب‌ و به‌ شیوه‌ای‌ استعاری‌ شكل‌ می‌گیرد. گفت‌وگویی‌ بدون‌ واژه‌، بی‌صدا، بی‌معنی‌...



داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر